دیابت چیست؟ دیابت شیرین (Diabetes Mellitus) یک بیماری مزمن متابولیک است که در آن میزان گلوکز (قند) خون بیش از حد طبیعی افزایش می‌یابد.
علت اصلی، کاهش تولید انسولین، کاهش اثر انسولین یا ترکیبی از هر دو است. انسولین هورمونی است که توسط سلول‌های بتای پانکراس تولید می‌شود و به ورود گلوکز از خون به داخل سلول‌ها کمک می‌کند تا برای تولید انرژی مصرف یا ذخیره شود. وقتی انسولین کافی نباشد یا بدن به آن پاسخ مناسبی ندهد، قند در خون تجمع پیدا می‌کند.
انواع دیابت
دیابت نوع ۱ : در این نوع، سیستم ایمنی به اشتباه سلول‌های تولیدکننده انسولین در پانکراس را تخریب می‌کند و بدن معمولاً انسولین بسیار کمی تولید می‌کند یا اصلاً تولید نمی‌کند. • اغلب در کودکان و نوجوانان شروع می‌شود، اما در هر سنی ممکن است ایجاد شود. • فرد مبتلا برای زنده ماندن به انسولین نیاز دارد. • علائم ممکن است نسبتاً سریع ظاهر شوند. • در صورت کمبود شدید انسولین، کتواسیدوز دیابتی (DKA) ممکن است رخ دهد.
دیابت نوع ۲: شایع‌ترین نوع دیابت است. در ابتدا بدن معمولاً انسولین تولید می‌کند، اما سلول‌ها به آن مقاومت نشان می‌دهند. با گذشت زمان، توانایی پانکراس برای تولید انسولین نیز کاهش می‌یابد. عوامل مهم شامل: • اضافه‌وزن و چاقی • کم‌تحرکی • سابقه خانوادگی • افزایش سن • برخی عوامل ژنتیکی و متابولیک دیابت بارداری دیابتی است که در دوران بارداری ایجاد یا تشخیص داده می‌شود. معمولاً پس از زایمان برطرف می‌شود، اما خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ در سال‌های بعد را افزایش می‌دهد. انواع کمتر شایع برخی بیماری‌های پانکراس، اختلالات هورمونی، بعضی داروها و اختلالات ژنتیکی نیز می‌توانند باعث دیابت شوند.
علائم دیابت
گاهی دیابت، به‌خصوص نوع ۲، در مراحل اولیه هیچ علامت واضحی ندارد و ممکن است در آزمایش خون کشف شود. علائم شایع عبارت‌اند از: • تشنگی زیاد • ادرار کردن مکرر، به‌خصوص شب‌ها • گرسنگی زیاد • خستگی و ضعف • تاری دید • کاهش وزن بدون علت مشخص، به‌ویژه در نوع ۱ • دیر خوب شدن زخم‌ها • عفونت‌های مکرر • خشکی یا خارش پوست • گزگز یا بی‌حسی دست و پا در دیابت نوع ۱، شروع علائم می‌تواند سریع باشد و در موارد شدید علائمی مانند تهوع، استفراغ، درد شکم و تنفس عمیق و سریع ایجاد شود که نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است.
چرا قند خون بالا می‌رود؟
بعد از خوردن غذا، کربوهیدرات‌ها به گلوکز تبدیل می‌شوند و وارد خون می‌شوند. غذا ← گلوکز ← ورود به خون ← ترشح انسولین ← ورود گلوکز به سلول‌ها ← تولید انرژی در دیابت این مسیر دچار اختلال می‌شود. در نوع ۱، مشکل اصلی کمبود شدید انسولین است. در نوع ۲، ابتدا مشکل اصلی مقاومت به انسولین است و بعدها ممکن است تولید انسولین نیز کاهش پیدا کند.
عوامل خطر
در دیابت نوع ۲ مهم‌ترین عوامل خطر عبارت‌اند از: اضافه‌وزن یا چاقی • کم‌تحرکی • رژیم غذایی نامناسب • سابقه خانوادگی دیابت • افزایش سن • سابقه دیابت بارداری • فشار خون بالا • اختلالات چربی خون • پیش‌دیابت • برخی شرایط ژنتیکی و بیماری‌های خاص داشتن یک عامل خطر به معنی ابتلای قطعی به دیابت نیست، اما احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.
پیش‌دیابت چیست؟
پیش‌دیابت (Prediabetes) حالتی است که قند خون از محدوده طبیعی بالاتر است، اما هنوز به معیارهای تشخیص دیابت نمی‌رسد. پیش‌دیابت یک هشدار مهم است؛ زیرا احتمال ابتلا به دیابت نوع ۲ و بیماری‌های قلبی‌عروقی را افزایش می‌دهد. با کاهش وزن در افراد دارای اضافه‌وزن، افزایش فعالیت بدنی و اصلاح تغذیه می‌توان خطر پیشرفت به دیابت نوع ۲ را کاهش داد.
تشخیص دیابت
برای تشخیص از آزمایش‌های مختلف استفاده می‌شود: قند خون ناشتا (FBS) بعد از حداقل ۸ ساعت ناشتایی اندازه‌گیری می‌شود. HbA1c میانگین تقریبی قند خون در حدود ۲ تا ۳ ماه گذشته را نشان می‌دهد و برای تشخیص و پیگیری دیابت بسیار مهم است. تست تحمل گلوکز خوراکی (OGTT) قند خون قبل و بعد از مصرف مقدار مشخصی گلوکز اندازه‌گیری می‌شود و در برخی شرایط، به‌ویژه برای دیابت بارداری، کاربرد دارد. قند خون تصادفی در هر زمان از روز اندازه‌گیری می‌شود و در صورت وجود علائم واضح می‌تواند در تشخیص کمک‌کننده باشد. نکته: تشخیص قطعی بر اساس معیارهای آزمایشگاهی استاندارد و شرایط فرد انجام می‌شود و یک عدد منفرد همیشه به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.
عوارض دیابت
قند خون بالا در طولانی‌مدت می‌تواند به عروق و اعصاب آسیب بزند. عوارض چشمی دیابت می‌تواند باعث رتینوپاتی دیابتی شود و در صورت پیشرفت، بینایی را تهدید کند. همچنین خطر برخی بیماری‌های چشمی مانند آب مروارید و گلوکوم افزایش می‌یابد. عوارض کلیوی آسیب به عروق کوچک کلیه می‌تواند باعث بیماری کلیوی دیابتی و افزایش آلبومین در ادرار شود. آسیب عصبی نوروپاتی دیابتی می‌تواند باعث: • بی‌حسی • گزگز • سوزش • درد • کاهش حس پاها شود. بیماری قلبی و عروقی دیابت خطر بیماری‌های قلبی‌عروقی مانند: بیماری عروق کرونر • سکته مغزی • بیماری عروق محیطی را افزایش می‌دهد. مشکلات پا کاهش حس، آسیب عصبی و اختلال خون‌رسانی می‌توانند باعث ایجاد زخم پا و دیر خوب شدن آن شوند.
قند خون پایین
هیپوگلیسمی یکی از مشکلات مهم، به‌خصوص در افرادی که انسولین یا برخی داروهای کاهنده قند مصرف می‌کنند، افت قند خون است. علائم ممکن است شامل: • لرزش • تعریق • تپش قلب • گرسنگی • ضعف • سرگیجه • گیجی باشد. افت شدید قند خون می‌تواند باعث اختلال هوشیاری یا تشنج شود و یک وضعیت اورژانسی است.
کتواسیدوز دیابتی (DKA)
DKA بیشتر در دیابت نوع ۱ دیده می‌شود و در اثر کمبود شدید انسولین ایجاد می‌شود. در این حالت بدن برای تأمین انرژی شروع به تجزیه چربی‌ها می‌کند و کتون‌ها افزایش می‌یابند. علائم می‌تواند شامل: • تشنگی و ادرار زیاد • تهوع و استفراغ • درد شکم • ضعف شدید • تنفس عمیق و سریع • بوی میوه‌ای تنفس • کاهش سطح هوشیاری باشد و نیاز به درمان فوری پزشکی دارد.
درمان دیابت
درمان به نوع دیابت، میزان قند خون، سن، بیماری‌های همراه و شرایط فرد بستگی دارد. تغذیه هدف، ایجاد یک الگوی غذایی متعادل و قابل ادامه است. اصول مهم: مصرف بیشتر سبزیجات و مواد غذایی پرفیبر • انتخاب کربوهیدرات‌های باکیفیت و متناسب با نیاز فرد • محدود کردن نوشیدنی‌های شیرین و قندهای افزوده • توجه به اندازه وعده‌ها • دریافت مناسب پروتئین و چربی‌های سالم فعالیت بدنی فعالیت بدنی منظم باعث افزایش حساسیت به انسولین و کمک به کنترل قند خون می‌شود. پیاده‌روی، تمرینات هوازی و تمرینات قدرتی، متناسب با شرایط فرد، می‌توانند مفید باشند. داروها در دیابت نوع ۲ ممکن است از داروهای مختلفی مانند متفورمین، داروهای گروه GLP-1، مهارکننده‌های SGLT2، سولفونیل‌اوره‌ها و سایر داروها استفاده شود. انتخاب دارو باید توسط پزشک و بر اساس شرایط فرد انجام شود. انسولین در دیابت نوع ۱، انسولین ضروری است. برخی افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ نیز ممکن است در مراحل مختلف بیماری به انسولین نیاز پیدا کنند.
آیا دیابت قابل درمان است؟
در حال حاضر دیابت نوع ۱ درمان قطعی معمول ندارد و نیاز به درمان با انسولین دارد. در دیابت نوع ۲، در بعضی افراد با کاهش وزن، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی و درمان مناسب می‌توان قند خون را برای مدتی بدون دارو در محدوده مطلوب نگه داشت که به آن بهبودی (Remission) گفته می‌شود؛ اما این موضوع به معنی تضمین درمان دائمی نیست.
چگونه از عوارض دیابت جلوگیری کنیم؟
کنترل مناسب دیابت بسیار مهم است: کنترل منظم قند خون • پیگیری HbA1c طبق نظر پزشک • کنترل فشار خون • کنترل چربی خون • ترک سیگار • فعالیت بدنی منظم • تغذیه مناسب • مراقبت از پاها • معاینه منظم چشم • بررسی عملکرد کلیه و آلبومین ادرار • مصرف منظم داروهای تجویزشده